ТООНЫ БЭЛГЭДЭЛ

Монголчууд тэгш тоог “энэ ертөнцийнх”, сондгой тоог “нөгөө ертөнцийнх” хэмээн сэтгэх ёс байдаг. Монгол бөөгийн тахилга, тахилгын зан үйл ямагт сондгой тоотой өдрүүдэд тохиодог. Од эрхсийн бэлгэдэл ч гэсэн нэг /үүрийн цолмон/, гурав /гурван марал/, тав /таван хүн од/, долоо /долоон бурхан/ гэх мэт сондгой тоотой холбоотой. Оршуулгын зан үйлд гурав, долоо, хорин нэг, дөчин ес хоногт хийдэг тооны холбогдолтой зан үйл нь өөр ертөнцийн тухай ойлголт юм.

• Нэг: Монголчууд нэгийн тоог бүх тоо тооллын суурь гэж үздэг бөгөөд нэгээс олон үүсдэг гэсэн санаа юм. Монгол ардын зүйр цэцэн үгэнд “нэг үхрийн эвэр доргивол мянган үхрийн эвэр доргино”, “нэг өдрийн жаргалд мянган өдөр зүтгэх” “нэг амаар айлтгана, мянган сонороор сонорлоно” гэхчилэн өгүүлдэг нь нэгээс мянга болно, цөөнөөс олон болно гэсэн утга юм.
• Хоёр: Монгол гүн ухааны нэр томъёоны зүйлд арга билэг хоёрыг “хоёр төлөв” хэмээн нэрлэдэг нь хоёрын тооны бэлгэдэлтэй холбоотой. Өтлөх үхэх, сайн муу, зөв буруу, жаргах зовох, үнэн худал гэх мэтээр арга билгийг төлөөлж байдаг. Дээр доор, өндөр өргөн, мөнх мөнх бус, гал ус, өдөр шөнө, гэрэл сүүдэр, хар цагаан гэх мэтчилэн нэгэн үүдэл бүхий арга билгийн хослолыг жагсаан өгүүлсэн нь хэмжээ хязгааргүй юм. Иймд хоёрын тооны гүн ухаан нь арга билэг ажээ. Тийм учраас хоёрын тоо нь эв нэгдлийн илэрхийлэл болдог.
• Гурав: Монгол ардын бэлгэдэл зүйд “гурав” бол ертөнцийн тоо бөгөөд ертөнцийн гурав гэдэг нь учир утгатай зүйл билээ. Мөн цаг хугацааг гурваар болзох нь их байдаг. Ер нь ажил үйлийн бүтэл бүрдэл нь гурав хоногийн хугацаатай байдаг гэнэ. Гурван хоног, гурван сар, гурван жилийн дараа гэхчилэн болзох нь их байдаг бөгөөд ажил үйл бүтэх нигууртай хугацаа ажээ. Жишээ нь, “Цуутын цагаагч гүү” хэмээх үлгэрт эх нь үхэхийн өмнө цолмон цоохор унагандаа “за хүү минь ээжийнхээ хүүрэн дээр гурван жил болоод ирээрэй” хэмээн захижээ. Бяцхан унага нь гурван жил бололгүй очвол сэвс гүзээ хоёр байжээ, гурван жил болоод ээж дээрээ иртэл бал бурам ургачихсан байжээ” гэх мэтчилэн өгүүлсэн байдаг. Энэ бол аливаа юмны охь шим нь гурван жилийн дотор бүрэлддэг гэсэн санаа юм. Монгол хүүхэд гурван настайгаасаа морь унаж сурдаг. Монгол ардын үлгэрүүдэд “гурван мөрий тавих”, “эр хүний гурван наадмаар наадах” “эцэг хааны гурван сорилыг давах” гэх мэтээр эр зориг, хүч чадал, оюун ухааны цэцэн мэргэн, бүрдэж бүтэн болохыг илэрхийлсэн байдаг. Тиймээс гурвын тоо нь хүчний бэлгэдэл юм.
• Дөрөв: Монгол төр ёсны уламжлалд дөрвийн тооны бэлгэдэл нь нэн чухал үүрэгтэй. Чингис хааны “хараа ихт дөрвөн хөлт хар сүлд” нь монгол цэргийн оюун санааг дайн тулаанд шавхан дайчилж, дайснаа ялахын бэлгэдэл болж байдаг. Зэв Сүбээдэй, Зэлмэ, Хубилай дөрвөн их дайчин нь үнэнч шударга зүтгэх дөрвөн хүлэг баатар байсан билээ. Эдгээр дөрвөн баатар нь “эрдэнэт дөрвөн сэцэд”, “эндэлгүй дөрвөн газарч”, “харилгүй дөрвөн баатар”, “барилдсан дөрвөн худ”, “амрагаар учирсан дөрвөн анд”, “уул болсон дөрвөн хүн” гэх мэтээр өмөг түшиг, хүчин ивээлээ хайрлаж их эзэн Чингис хаанд хүчин зүтгэж байсан билээ. Мөн монголчууд “дөрвөн зүг найман зовхис” хэмээнэ. Монгол гэрийг мялаах үгэнд “...төрийн дөрвөн тотготой, төмөр дөрвөн шийртэй, .. дөрвөн хөлтэй шийр шиг, дөрвөлжин зоотой морь шиг” гэх мэтээр шүлэглэж монгол гэрийн бат бөх тулгуур байдлыг магтсан байдаг. Ийм учраас дөрвийн тоо нь бат бөх, найз нөхөр, түншийн бэлгэдэлтэй юм.
• Тав: Өмнө, умар, баруун, зүүн, төв хэмээх ертөнцийн таван зүг, улаан, хар, цагаан, хөх, шар хэмээх таван үндсэн өнгө, гал, ус, төмөр, мод, шороо хэмээх таван махбод дараалан тогтсон тухай өгүүлдэг. Гурвын тоо нь ертөнцийн гадаад тогтоцыг илэрхийлж байдаг бол тавын тоо нь дотоод бүтцийг илэрхийлж байдаг. Ийм учраас тавын тоог “зурхайн тоо” “дотоод тоо” хэмээн нэрлэдэг ажээ. Мөн Монголчууд “таван тансаг идээ”, “тэгш таван хүсэл”, Алунгоо эхийн “таван сум” хэмээн ярьсаар ирсэн. Мөн Монгол ардын үлгэр туулийн эсрэг баатарын дүрд олон толгойт мангасын дүрүүд олонтаа гардаг. Жишээ нь 15 толгойтой атгаалжин хар мангас, 25 толгойтой хотгор хар мангас гэх мэтээр өгүүлдэг билээ. Ийнхүү тавын тооны бэлгэдлийг цэгцлэн үзвэл аливаа зүйлийн иж бүрдэл, эе эв, хүч чадал, дотоод ухааныг илэрхийлж байна.
• Зургаа: Зөн билэг, мэдрэмжийн илэрхийлэл тоо гэх боловч монголчуудын тооны бэлгэдэл дотор зургаагийн тоог тайлан бичсэн зүйл бараг байдаггүй ажээ.
• Долоо: Монголчууд газрын хол, усны уртыг долоогоор хуваарилах нь бий. “долоон уулын цаагуур, дов шороон доогуур, Дондог бөөгийн хаяагаар... гэхчилэн шившдэг нь нүдэнд үзэгдэж, чихэнд сонсогдохгүй газар тонил гэсэн утгатай. Монгол үлгэр домогт долоогийн тоо нь доройтох, доройтуулахын утгатай ажээ. Очирваанийн тухай домогт мангасыг очироороо шидээд нүүр нүдийг нь гэмтээж, гарыг нь хугалж, нурууг нь бэртээж долоо шархтуулан барьж авсан гэх буюу, өөр домогт ам цагаан бярууг шулмас эмгэн төмөр эдрэнгээрээ долоон хэсэг болтол тас цохисон гэх мэтээр бие тэнхлийг нь бүрэн доройтуулж ялан дийлсэн санааг илтгэж байдаг. Энэ үүднээс аваад үзвэл долоогийн тоо нь хүчин мөхөсдөлийг илэрхийлдэг ажээ. Харин зарим домогт “бор хулын долоон хүү” гэж барс, ирвэс, муур, шилүүс,  мануул, шар шувуу, ууль энэ долоон амьтныг хэлдэг. Энэ нь дорой буурайн утга биш, догшин хэрцгийн утгыг илэрхийлж байгаа ажээ. Монголчууд долоогийн тоогоор газар доорхи ертөнцийг бэлгэддэг бөгөөд чухамдаа доод тивтэй холбоотой учраас “долоо дордов”, “дордохын долоо” гэх мэт үг хэллэг үүссэн бололтой. Тийм учраас долоо нь уруудах доройтохын илэрхийлэл ажээ.
• Найм: Гэгээн зүсмийн найман тоот морийг тахил хүндэтгэлийн утгаар жаргалын найман морь хэмээнэ. Шашны найман тахил гэж буй. Наймын тооны төр ёсны бэлгэдэлийн утга нь жаргал цэнгэл, өв тэгш амьдрал ахуй мөн бөгөөд бас бүтэн эд эрхтэн, бүрэн хүч тэнхлийг бэлгэддэг. Наймын тоо нь бас ертөнцийн орон зайн төсөөлөл буюу найман зовхисыг илэрхийлнэ. Тийм учраас наймын тоо нь баяр жаргал, элбэг дэлбэг, урт удаан нас, үүрд мөнхийн бэлгэдэл болно.
• Ес: Есийн тоо нь “олон зүйл”, “хамаг хотол” гэсэн санааг агуулдаг. Олон омог угсааны хүн, олон зүйл амьтныг “есөн хэлтэн”, тэр олны хүсэл гэгээрлийг есөн хүсэл, хамаг амт шимтийн манлайг “есөн амт” гэхчилэн хэлдэг ажээ. Монгол сургаал, үлгэр туульд “эр хүний есөн эрдэм”, “түшмэл хүний есөн эрдэм”, “Чингисийн есөн өрлөг”, “Есөн цагаан сүлд” “Есөн цагааны бэлэг” гэх мэтээр есийн тоог эрхэмлэсэн байдаг. Чингисийн есөн өрлөг нь эзэн богд Чингис хааны биеийг сахин шадарлах хамгийн дотно итгэлт хүмүүс юм. Есийн тоог мөн “ураг удмын ес” хэмээдэг. Тэмүжинийг есөн настай байхад нь Олхунуд иргэнд охин гуйхаар одож байсан. Монгол бөөгийн ёсонд ч гэсэн есөн үеийн дотор өвгөд дээдсээс онгод ирж удам барьдаг ёс бий. Бөөгийн ёсонд огторгуйд ерэн есөн тэнгэр байдаг. “Хүйтний ес” гэдэг нь өвлийн туйл нар буцах өдрөөс хойш наян нэг хоног байх бөгөөд балчир гурван ес, идэр гурван ес, хөгшин гурван ес гэж хуваадаг. Есөн цагаан бэлэгт найман цагаан морь, булган молцогтой нэг цагаан тэмээ багтдаг. Есөн эрдэнэ гэдэг нь алт мөнгө, шүр сувд, оюу номин, тана зэс болд зэрэг юм. Орчин үед “бизнесийн алтан тоо” ч гэж нэрлэж байна. Өсөж дэвжихийн бэлгэдэлтэй. Эдгээрээс үзвэл есийн тоо нь оюун ухааны хүч, сэцэн мэргэн оюун бодол, идээ ундааны охь шим, эд баялгийн эрхэм дээдийг бэлгэддэг ажээ.