• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

ШОНХ ТАВАН ТОЛГОЙН ХҮН ЧУЛУУ

Дорнод аймгийн Халхгол сумын төвийн өмнө 7 километр зайд байдаг бөгөөд XIII-XIY зууны үеийн язгууртан хүний оршуулгын зан үйлд зориулан босгосон хүн чулуу гэж үздэг. Тэр үеийн хүн ард оршуулга үйлдэхдээ нас барсан хүнийхээ сүнс, хойд насыг эрхэмлэн дээдэлдэг заншилтай байсан төдийгүй онгон шүтээний мөнхийн харуул болгож хүн чулуу босгодог байсан хэмээн судлаачид тайлбарладаг. Монголын зүүн хэсгээр тохиолдох хүн чулуунууд нь ихэвчлэн Түрэгээс хойшхи үед хамаардаг бөгөөд сандал дээр суулгаж, дээл хувцастайгаар, гарт нь ямар нэгэн зүйлийг бариулсан зэргээр бүтээсэн байдаг нь урлал хийцийн хувьд нилээн давуу юм.

Шонх таван толгойн хүн хөшөө нь 164 х 61 х 41 сантиметр хэмжээтэй, цагаан өнгийн гантиг чулуугаар урласан, түшлэгтэй исэр сандалд заларсан, зүүн гартаа урт иштэй цомбон хундага барьсан, баруун гараа сандлын тохойвч дээр тавьсан байдалтай, өргөн нүүртэй, жартгардуу том нүдтэйгээр урлажээ. Толгойд нь бөмбөгөр оройтой, зузаан хүрээтэй, ардаа залаа бүхий дугираг малгай өмсгөж, хоёр чихнийх нь араар багцалж боосон шибилгэр гэзэг унжуулжээ. Дээлнийхээ гадуур богино ханцуйтай, урт хормойтой, хоёр ташаандаа оноо бүхий хувцас давхарлан өмссөн бөгөөд тэр нь ганц өргөн эмжээртэй ташуу энгэртэй. Хөлдөө шовгордуу хоншоортой, нимгэн ултай гутал өмсөж, сандлын дорхи тавцан дээр гишгэсэн байна. Энэ хөшөөнд дүрсэлсэн хувцас, гэзэг, эд юмс, сандал суудал зэрэг нь XIII-XIY зууны дурсгал болохыг гэрчилнэ. Нөгөө нэг хүн чулууг шаргал боржин чулуугаар урласан бөгөөд суугаа хүний дүрс оруулан хийсэн ба түрүүчийнхээс баруун хойш 200 метр зайд байдаг. Мөн адил олон нарийн дүрслэлтэй юм. Эдгээр хоёр хүн хөшөөг 1962, 1969, 1984 онд судлан шинжилжээ. Энэхүү Шонх таван толгойн хүн хөшөөний дүрслэлийг маш нарийн гаргаж урласан байдаг нь бүхэл бүтэн чулуун сийлбэр болсон хэмээн судлаачид үздэг. Өмнөх хүн хөшөөний хуулбар бүтээлийг Монголын Үндэсний музейд шилэн хоргонд байрлуулжээ.

Эх сурвалж: Монгол орны лавлах