• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

ТЭНГИС, ШИШГЭДИЙН АЙ САВ (БАЙГАЛИЙН ЭКОЛОГИЙН ТЭНЦВЭР ХАДГАЛАХ БҮС)

Байгалийн унаган төрхөө харьцангуй сайн хадгалсан, аялал жуулчлал хөгжүүлэх өргөн боломж бүхий байгалийн өвөрмөц хослолтой, түүх, соёл, угсаатны зүйн өлгий нутаг юм. Засаг захиргааны нэгжийн хувьд Хөвсгөл аймгийн Цагаан нуур, Рэнчинлхүмбэ, Улаан-Уул сумдын нутагт хамрагдана.  Энэхүү нутаг нь Тэнгис, Шишгэд, Шарга голуудын сав газрыг хамрах ба баруун болон хойт талаараа улсын хилтэй давхцаж, зүүн талаараа Хөвсгөлийн байгалийн цогцолборт газартай, өмнө талаараа Дархадын хотгор, Үрэн Бус, Хөгийн голын сав газартай тус тус хиллэнэ. Газрын  гадарга нь тогтцын хувьд нэлээд өвөрмөц, уулс нь өндрийн агууриг ихтэй, хажуу нь ихэвчлэн эгц учраас өндрийн ялгаа богино зайд өөрчлөгддөг бөгөөд ян сарьдаг бүхий уулсад уулын тагийн дэнж үүсч хэд хэдээрээ үелэн тогтсон байдаг. Гадаргын хувьд ян сарьдаг бүхий өндөр уул нурууд, тэдгээрийн хооронд орших голуудын хөндий хосолсон тогтоцтой нутаг юм. Энд Саяны нурууны зүүн төгсгөл болох далайн түвшнээс дээш дунджаар 2500-2800 метр өргөгдсөн өндөр уулс хамрагдах бөгөөд хамгийн өндөр оргил нь 3163.6 м өндөрт оршино.

Байгалийн муж, бүсийн төлөөллийн хувьд өндөр уул, уулын тайгын бүслүүрт багтах ян сарьдаг, тайгын өндөр уулс, хотгор бүхий баруун Хөвсгөлийн дэд мужид хамрагдана. Хөвсгөлийн баруун хэсэг нь Алтай, Саяны газарзүйн  их мужийн дорнод төгсгөл юм. Тэнгис-Шишгэдийн сав газар нь Хөвсгөлийн баруун хэсгийг хамрах дорнод Саяны мужийг төлөөлөх нутаг гэж үзэж болно. Тэнгис - Шишгэдийн  сав газар нь газарзүйн байрлалын хувьд Зүүн Саяны уулсын нэгэн адил уулын тундр, нугат хээр, тайга хосолсон өндөр сүрлэг уулс, хур цас, хад асга, цонж,  мөстлөгийн нуурууд, дээд намаг, түргэн урсгалт голууд, гүн хавцал, хөндий нь байгалийн  өвөрмөц хослол үүсгэдэг. Иймд Тэнгис - Шишгэдийн сав нутаг нь ерөнхий төрхөөрөө Хэнтийн тайга, Орхон - Сэлэнгийн ой хөвчөөс төдийгүй Хөвсгөлийн зүүн хэсгээс ч ялгаатай. Энд уулсын үнэмлэхүй  өндөр төдийлөн ихгүй ч (ихэнх уулс нь 3000 метрээс үл хэтэрнэ) гэсэн харьцах өндөр ихтэй хад асга бүхий нүцгэн сарьдагууд олшрох тул ой тайга нь бүсийн шинжтэй бус, зөвхөн бүслүүр үүсгэх байдлаар тархсан онцлогтой. Уулс нь Улаан тайга, Мунгараг тайга, Жошмын тайга гэх мэт тодотголтой нэртэй хэдий ч хад асгат ян сарьдаг, хаг - хөвдөт уулын царам, ой тайга голлосон нутаг билээ. Экосистемийн төлөөлийн хувьд өндөр уулын ян сарьдаг 4,1%,  уулын тундр 64,8%, уулын тайга 17,3%, голын нуга 15,8%-ийг тус тус эзэлнэ.


Тэнгис - Шишгэдийн сав нутаг нь аялал жуулчлалын үйл ажиллагаа эрхлэхэд нэн тохиромжтой. Тухайлбал, тайгын сүрлэг уулс, үзэсгэлэнт хавцал хөндий, уулын тунгалаг гол, горхи, рашаан ус, өндөр даваа, өргөн их намаг, уулын зөрөг зам, аадар бороо, тэнгэрийн дуу, аянга цахилгаан, элдэв төрлийн жимс, жимсгэнэ, вансэмбэрүү, хонин арц зэрэг ховор ургамал, хүдэр, халиу, булга, буган цаа, хандгай зэрэг амьтдаар баян.

Энэ бүсэд дархан цаазтай болон ховор ан амьтдаас аргаль, янгир, ирвэс, баавгай, буга, буган цаа, хандгай, булга, суусар, хүдэр, зэрлэг гахай, шувуудаас алтайн хойлог байран амьдардаг. Эдгээр амьтад нь байршил нутгийн хувьд өөр хоорондоо харилцан нэвтрэлцэж тархсан хэдий ч нягтшил нь төдийлөн их биш. Агнуурын ач холбогдолтой 19 зүйл хөхтөн амьтад байдгаас одоогийн байдлаар цөөвөр чоно, цоохор ирвэс бараг устаж суусар, булга, голын халиу, алтайн чацуулин, буган цаа, аргаль, янгир нэлээд ховорджээ. Бүсийн амьтдаас онцгойлон хамгаалах амьтан бол буган цаа (зэрлэг цаа) юм. Буган цаа нь Тэнгис, Шаргын голын эх, Өртөн хярх, Тээр Тураг, Хар Бяран, Хоёр Агая, Шишгэдийн сав дагуу тааралдах бөгөөд энэ нь Ази тив дэх зэрлэг цаа бугын тархалтын хамгийн урд захын нутаг болно.  Сүүлийн жилүүдэд зэрлэг цаа тоо толгойн хувьд эрс цөөрч одоо зөвхөн Жолог, Жамс, Догойлор, Хар Бяран, Шаргын эх, Тээр тураг зэрэг газруудад цөөн тоотой тааралдах болсон. Шишгэд голын ганц баялаг болсон тул загас нь зах зээлийн системд шилжин орсноос хойш эрс цөөрч устах аюулд хүрсэн.

Тэнгис - Шишгэдийн сав нутаг нь ургамлын зүйлийн бүрдлээр баялаг. Ховор мод болох жодоо нь Жошим, Хэлтэг, Түлэгтаг, Өртөн хярх, Жамс, Жолог, Бусын голуудын эхэнд ургадаг. Ховор үнэт ургамал болох вансэмбэрүү ихэнх сарьдагуудын оройд ургана. Мөн хонин арц, алтан гагнуур, удвал цэцэг зэрэг эмийн ургамал болон хад, нэрс, үхрийн нүд, улаалзгана, аньс зэрэг жимс жимсгэнэ элбэгтэй.

Сүүлийн жилүүдэд  дэлхийн жуулчдын урсгалыг ихээхэн татаж буй энэ нутгийг байгалийн аялал жуулчлалын гол бүс нутаг болгон хөгжүүлэх өргөн боломж байгаа бөгөөд нутгийн оршин суугчдын амьжиргааны түвшинг дээшлүүлэх, цаашилбал үндэсний орлогыг нэмэгдүүлэхэд ч ихээхэн дөхөм үзүүлэхийн зэрэгцээ хэт дураараа сэлгүүцэх “зэрлэг” жуулчдыг зохион байгуулалтад оруулах таатай нөхцөл бүрдэхээс гадна аяллын замнал, жуулчдын отоглох газруудыг тогтоож, холбогдох хууль, журмын дагуу эмх журамтайгаар байгаль хамгаалагчдын хяналтын дор гүйцэтгэх боломжийг бүрдүүлэх шаардлагатай.