• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

ЦАГААН ӨТӨГИЙН ХАДНЫ ЗУРАГ

Увс аймгийн Сагил сумын нутагт, сумын төвөөс зүүн хойш 18 км орчимд орших Зүүн Тургийнн Хар нартын урд талын амыг Цагаан өтөг гэнэ. Цагаан өтгийн амны дээд эх, хойд энгэрийн хаднуудад хонхойлон сийлсэн эртний хадны зураг олон. Энэ амны эхний өвөлжөө бууцны орчмоос саарал өнгийн цахиурлаг чулуугаар хийсэн палеолитын үеийн чулуун зэвсгүүд ч нэлээд элбэг олддог. Эрт дээр үеийнхэн эндэхийн хад чулуунууд дээр ихэвчлэн янгир голдуу, буга, чоно, нохой мэтийн амьтдыг гаднах галбир төрх, хөдөлгөөн эр, эм хүйс зэргийн талаас нь онцолж дүрсэлсэн байхаас гадна тухайн үеийн анчин гөрөөчид, ялангуяа янгирын ангуучдын холбогдолтой зураг дүрслэл нэлээдийг сийлж цоолборлон үлдээжээ. Нохойд хөөгдсөн юм уу зайдан морьтонд үргээгдсэн янгирыг харвахаар нумаа онилсон хүний дүрслэл хэд хэд байх жишээтэй.


Нэгэн хаднаа нарийхан махир эвэртэй, зүүдгэр биетэй янгирын араас дагаж яваа олон нугачаатай данхар эвэртэй, лагс биетэй, сүүлээ модойлгон сөхсөн янгир үзэгдэх бөгөөд түүний ухна болохыг зориуд цохон чивийг босгож зуржээ. Зүүнтэй нь нум сум онилсон нэг явган хүн, буга унаж урт жад барьсан хүн хоёр байна. Жад нь гилбэрийнхээ ард цацагтай, ишнийх нь ар үзүүрр махир бөгөөд бас уяа буюу цацаг мэт өргөн зүйл унжжээ. Буга нь богино гурван салаа эвэртэй, богиновтор хөлтэй зэргийг бодоход цаа буга гэлтэй. Хадны зурагт буга унасан хүний зураг тун ховор тохиолддог учир энэ зураг үүгээрээ онцлог. Энд бас хоёр хөлөө алцайж зогсоод нум сум онилон харвахыг завдан буй хүний дүрс байх бөгөөд нум нь богино, мөрний матаасны байдал зүймэл бололтой. Нумыг онилоод харвахыг завдан буй хүний эр хүйсийг цохон үзүүлжээ. Сумын зэв нь том толгойтой гурвалжин хэлбэртэй аж.


Цагаан өтөгийн хадны эдгээр зургуудыг судлаачид он цагийн хувьд төмөр зэвсгийн түрүү үед буюу Х.Т.Ө III-I мянган жилд хамаатай гэж үздэг.