• Өмнөговь, Гурвантэс сум
    ХЭРМЭН ЦАВ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Хөвсгөл аймаг
    САЯНЫ НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Дундговь, Адаацаг сум
    СҮМ ХӨХ БҮРД
    Зургийг О.Мөнхнасан
  • Булган, Сэлэнгэ аймгийн зааг
    БАЛ ХАД
    Сэлэнгэ мөрөн
  • Өмнөговь
    БАЯНЗАГ
    Булган сум
  • Ховд, Булган сум
    БАЙТАГ БОГД
    Зургийг Н.Батсайхан
  • Булган аймаг
    БАЯН НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өмнөговь
    АЛАГ ХАВ ТОЛГОД
    Гурвантэс сум
  • Сүхбаатар, Дарьганга сум
    ГАНГА НУУР
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дундговь аймаг
    БАГА ГАЗРЫН ЧУЛУУ
    Дэлгэрцогт сум
  • Төв, Баян-Өнжүүл сум
    ЗОРГОЛХАЙРХАН УУЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Дорноговь, Эрдэнэ сум
    БҮРДЭНЭ БУЛАГ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хэнтий, Дадал сум
    ГУРВАН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл, Улаан-Уул сум
    ДЭЛГЭРХААН ОРГИЛ
    Хорьдол Сарьдагийн нурууны ноён оргил
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ЦАГААН СУВАРГА
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс, Ховд сум, Олон нуурын уулс
    ГООЖУУРЫН ХҮРХРЭЭ
    Зургийг Б.Баяр
  • Говьсүмбэр аймаг
    ЧОЙРЫН БОГД УУЛ
    Зургийг Ч.Энхбаатар
  • Дундговь, Өлзийт сум
    МОРИН ТОЛГОЙН ЦАВ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Галуут сум
    ОЛГОЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг, Сагил сум
    ҮҮРЭГ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Архангай, Өгийнуур сум
    ӨГИЙ НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд, Баян-Өлгий аймгийн зааг
    ЦАМБАГАРАВ УУЛ
    Зургийг Ч.Батзаяа
  • Говь-Алтайаймгийн Жаргалан, Баян-Уул, Хөхморьт сум
    МОНГОЛ ЭЛС
    Зургийг П.Болдбаатар
  • Баянхонгор
    ХАЙЛААСТ ХӨВ
    Зургийг З.Аззаяа
  • Говь-Алтай аймаг
    ХАРАНДАА ЧУЛУУ
    Тайшир сум
  • Төв, Баяндэлгэр сум
    ГҮН ГАЛУУТАЙ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Баянхонгор, Шинэжинст сум
    НОГООН ЦАВ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Булган, Баян-Агт сум
    ШАРГА НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • ХОВД ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь, Баян-Овоо сум
    ӨНДӨР БОГД
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ОРХОНЫ ЦУТГАЛАН
    Бат-Өлзий сум
  • Дундговь, Өлзийт сум
    ӨӨШ МАНХАН
    Зургийг Н.Гансүх
  • Сэлэнгэ аймаг, Монгол-Оросын хилийн бүс
    САЙХАНЫ ХӨТӨЛ
    Зургийг Ч.Буянбадрах
  • Өвөрхангай аймаг
    ӨШГӨГИЙН НУРУУ
    Нарийнтээл, Баруун Баян-Улаан, Хайрхандулаан сумдын нутаг
  • Говь-Алтай, Бигэр сум
    УЛААН ЯВАР
    Зургийг Б.Баяр
  • Ховд аймаг
    ХӨХ СЭРХИЙН НУРУУ
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Өвөрхангай
    ӨӨШ ШАХАЛГА
    Богд сум
  • Ховд аймаг, Үенч сум
    ҮЕНЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Хөвсгөл
    ЭГИЙН ГОЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Өмнөговь аймаг, Сэврэй, Баяндалай сум
    ХОНГОРЫН ЭЛС
    Зургийг Б.Баяр
  • Төв аймгийн Эрдэнэсант, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Булган аймгийн Гурванбулаг сум
    ЭЛСЭН ТАСАРХАЙ
    Зургийг Б.Баяр
  • Увс аймаг
    ХАРХИРАА ТҮРГЭНИЙ УУЛС
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Увс аймаг
    ЦАГААН ШУВУУТ УУЛ
    Зургийг Б.Баяр
  • Завхан аймаг
    УЛААГЧНЫ ХАР НУУР
    Зургийг Б.Эрдэнэбулган
  • Завхан аймаг
    ХУНТ НУУР
    Зургийг П.Болдбаяр
  • Баян-Өлгий аймаг
    ХОТОН НУУР
    Зургийг Б.Баяр
  • Баянхонгор аймаг, Богд сум
    ХОЛБООЛЖ НУУР
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Баянхонгор, Эрдэнэцогт сум
    ТАМЧИЙН ХАВЦАЛ
    Зургийг П.Отгонбаатар
  • Дорнод аймаг
    ШААЗАН НУУР
  • Говь-Алтай аймаг
    ЗАХУЙН БАЯНБҮРД
    Зургийг Д.Батболд

1. БАЙГАЛЬ, ТҮҮХ, ШАШНЫ ДУРСГАЛТ ГАЗАР

УГТАМЫН ХИЙД

Угтамын хийдийг 1777 онд Содовравжаалин нэртэйгээр анх байгуулжээ. Сэцэн хан аймгийн Ачит бэйсийн хошууны Тугийн хийдээс Наваан-Осор дооромбо сүм хийд барих газар эрж явсаар одоогийн Баяндун сумын нутагт байгалийн үзэмж бүрдсэн Дээд Могойт гэдэг газрыг мэргэ төлгөндөө шинжээд таарч тохирох газар мөн байна хэмээн иртэл нэг хар хүн булгаас хуцаа услахаар иржээ. Амар мэнд асуулцаж нэрийг нь асуухад Дэлгэр хэмээсэнд бэлгэшээж “шашин дэлгэрэх газар” байна, мөн эцэг мал усалж байгаад мөн олзуурхаж тэр даруй хоёр чулуун дуган барьж эхэлтэл Хэнтийн Дэлүүн Болдогт Гилбэр харуулын өвгөн хөгшин хоёроос нэгэн хүү /Түгээмэл Элбэгтийн 11 дүгээр (1861) онд/ төрснийг Богд Жавзандамба хутагтаас “хувилгаан төрсөн байна” хэмээн мандал өргөснийг дуулаад тэр хүүг зорин очиж хийддээ залсан ажээ.
Тэрхүү залагдсан хувилгааныг Ачит ван Тогтохын хошууны Эрдэнэ мэргэн тунгалаг бишрэлт номч билигт хувилгаан Довчин хэмээдэг бөгөөд “Миний шашин нэг мөхөөд дахин дэлгэрэхэд угтан тосч авахын билэгдэл болгож “УГТАМ” гэж нэрлэе, хойшид түмэн гэлэн хурах түүхт газар юм” гэж айлдсан аж. Довчин хувилгаан Угтамын хийдэд заларснаар шашин мөргөлийн үйлс дэлгэрч 30-аад жилийн дотор сүм дуганыг барьж дуусгасан байна.

Угтамын хийд нь хүн, малын гарзыг хаагч Гомбо сахиустай, Чойр, Жүд, Дүйнхор, Ламрим, Зод, Манба дацан гэсэн зургаан дацантай, Өндөр Майдар, Сэрүүн Лаврин зэрэг сүмээс бүрдсэн 12 хүртэл монгол-хятад хийцийн барилга байгууламжтай, 300 гаруй лам хуврагтай, Майдар эргэж, Цам харайдаг шашин мөргөлийн төв болсон хөл хөдөлгөөнтэй газар байжээ.

Угтамын хийдийг 1934 онд нурааж буулгах үед 11 сүм, дуган, 124 ламтай байснаас гавж 14, маарамба 1, нэг жастай үүндээ тэмээ 16, адуу 4, том мал 1,үхэр 1-тэй байсан хэмээн тэмдэглэгдсэн байна. 

“УГТАМ ТЭГЧИНЛЭН”  хийдийг сэргээх санаачилгыг тус хийдэд 8 наснаасаа 18 нас хүртлээ шавилан суусан ууган шавийн нэг болох Т.Базаргүр ламтан/ өвгөн лам/  билээ. XVII жарны төмөр морин жил буюу 1990 оны хавар Баяндун сумаас Нямдаваа жолоочтой Базаргүр лам гэр бүлийн хамт Навааны Юндэнгийн Самдан, Осоржамц болон сүсэгтэн олонтой ирж рашааны баруун талд майхантай байрлаж дөрөв хонохдоо хийдийг дахин сэргээхээр шийджээ.

Намрын сүүл сард Баяндун, Дашбалбар сумын сүсэгтэн олны хүч зүтгэлээр суварга босгосноор хийдийг сэргээх ажил эхэлсэн. Дашбалбар сумын сүсэгтнүүд Цагаан өвгөн, Махбадар хийдийг сахиж гурван тэмээн тэргээр чулуу, шавар, мод зөөвөрлөж хамтран байгуулжээ. Дуганы зураг чимэглэлийг зураач Лхагва урласан байна.  Эдүгээ зуны улиралд хурал ном хурахаар лам хуврагууд морилдог аж.